Jeżeli wyznaje się pogląd, że świat materialny jest zły lub że jest on wielką pomyłką, skazą na uniwersalnym porządku rzeczy, istnieją dwie możliwości,. jeśli chodzi o kwestię własnej moralności. Jedna to wyrzeczenie się wszelkich przyjemności ciała i oddanie się krańcowej ascezie. Taką postawę przyjęli manichejczycy: pozbawić ciemność jej mocy przez najdalej idące powstrzymywanie się od wszelkich kontaktów z jej pochodnymi.

Z drugiej strony, gnostyk staje przed możliwością, że — skoro jego boska istota jest i tak niezniszczalna — konwencjonalne ograniczenia moralne nie odnoszą się do niego. Taką wolność moralną można w istocie obrać jako celową taktykę po to, by rzucić wyzwanie prawom materii czy też po to, by — robiąc wszystko bez ograniczeń — pozbawić świat naturalny jego władzy nad duchem i doprowadzić do jej wyczerpania. Z jednej strony asceza, z drugiej — ekscesy. Niezależnie jednak od tego, którą z tych dróg obierze, gnostyk zawsze uważa się za wybrańca.

Zobacz także: Historia i filozofia jogi

Katarzy

Ruch katarów, najsłynniejszej chyba herezji średniowiecznej, ukazuje się jako gnostycyzm typu ascetycznego. Nazwa katar, oznaczająca „czysty", została po raz pierwszy użyta w roku 1030 w odniesieniu do społeczności Montefeltro we Włoszech, ale Kościół katarów zakorzenił się najgłębiej na południu Francji gdzie jego nauki zostały wprowadzone przez lombardzki Kościół odszczepieńczy , zwany de Concoresso,który z kolei wywodził swą doktrynę z pozostającego pod wpływem manicheizmu bułgarskiego ruchu bogomiłów.