Gdy się pozbawi okultyzm jego fantastycznej otoczki zewnętrznej, tego ukrytego, psychopatycznego i przytępionego balastu niechcianych i odrzuconych spekulacji, pozostanie zbiór różnych postaw czy teorii gnostycznych. Z punktu widzenia technik magicznych i kontemplacyjnych, które mają pomóc aspirantowi w praktycznej realizacji jego celów, te postawy i teorie gnostyczne okazują się składnikiem przypadkowym i ubocznym. Gnostyk to ten, który posiadł lub próbuje uzyskać wiedzę tajemną. Gnostycy istnieli zawsze, ale ruchy czy kierunki ogólnie znane jako „gnostyczne" kwitły przede wszystkim na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego w okresie narodzin Chrystusa i przez kilka następnych stuleci.

Zobacz także: Okultyzm

Poszukiwana prawda o...

Wiedza, jakiej poszukiwali gnostycy, była wiedzą o Bogu. Prawdopodobnie można ją było uzyskać przez objawienie. Była to wiedza tajemna nie dlatego, iż gnostycy — tak jak późniejsi okultyści — ukrywali ją, lecz dlatego, że płynęła sama z siebie, była rezultatem pewnego uświadomienia. Podstawowym przesłaniem gnostyków było to, że duch ludzki reprezentuje istotę boską usidloną w materii; dusza była iskrą bożą uwięzioną w świecie, z którego stworzeniem Bóg nie miał nic wspólnego, bo był to wytwór demiurga — czasami złego, czasami głupiego.

Cechy gnostycyzmu

Tak więc cechą wspólną kierunków gnostycznych jest pewien fundamentalny dualizm: wszystkie oddzielają człowieka, to znaczy usidlonego boga, od więzienia, w którym żyje. Niezależnie od tego, z jakiego typu gnostykiem mamy do czynienia, możemy zawsze o nim powiedzieć, że odrzuca świat, i trudno o bardziej tajemną wiedzę niż system filozoficzny, który naucza, że świat jest fałszem i iluzją, a cnotą — odrzucenie go.